Photometron: προσφορές Canon!
Ενδιαφέρουν

ΚΑΛΛΙΕΡΓΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΜΑΣ

Όλα τα σπουδαία πράγματα στη ζωή πρέπει να τα κατακτήσουμε!

Η αισθητική είναι η ηθική του μέλλοντος – Βασίλης Ραφαηλίδης.

Αισθητική είναι η αντίληψη περί ωραίου. Η αναγνώριση της ομορφιάς. Για τον άνθρωπο αυτό είναι σπουδαίο πράγμα. Έχει να κάνει με την πνευματική ολοκλήρωσή του, την ευτυχία του. Το ωραίο το απολαμβάνουμε με όλες τις αισθήσεις μας κι ακόμη καλύτερα με όλη μας την ύπαρξη: μπροστά σε ένα σπουδαίο έργο τέχνης θα νιώσουμε να συγκινείται σώμα, πνεύμα και ψυχή στην ενότητά τους. Είμαστε άνθρωποι, αν δεν ψάχνουμε για ομορφιά στη ζωή μας καλύτερα να το κλείσουμε το μαγαζί – ας γυρίσουμε πίσω στις σπηλιές και στις ζούγκλες!

Σπηλιές; Μα έχουμε σπουδαία έργα τέχνης στις σπηλιές που έγιναν πριν 20.000 χιλιάδες χρόνια!

Σπηλιές στην Αλταμίρα: περιέχουν ζωγραφιές ηλικίας ακόμα και 36.000 ετών!

Καλλιεργείται η αισθητική ή είναι θέμα γούστου;  Έχω δει εμπειρικά στα μαθήματα φωτογραφίας και κινηματογράφου που κάνω (μαθητές από 14 ως 70 χρονών) ότι το “γούστο” μας αλλάζει δραματικά όσο αφορά μια τέχνη που αγαπάμε και την εξερευνούμε! Κάτι βέβαια που υποστηρίζουν όλοι όσοι ασχολούνται με την παιδεία, θεωρητικά ή πρακτικά.

Ξεκινάμε για παράδειγμα τη φωτογραφία βλέποντας από την αρχή κάποιους κλασικούς φωτογράφους κι έργα τους που θεωρούνται αξεπέραστα. Πολλά από αυτά δεν γίνονται κατανοητά. “Μα γιατί θεωρείται καλή αυτή η φωτογραφία;” με ρωτούν με πραγματική απορία… Κι εκεί απαντάω: “Καλώς ήρθατε στη φωτογραφία!”. Τους επόμενους μήνες (εγώ για κάποιους φωτογράφους χρειάστηκα χρόνια) αρχίζουν και καταλαβαίνουν κι αυτό φαίνεται φυσικά και στις φωτογραφίες που  φέρνουν.

Εκπαιδεύεται κανείς για να βλέπει και να αισθάνεται, ή καλύτερα, μια εξαίρετη όραση δεν είναι παρά μια αίσθηση λεπτή και υπέροχη – Ζαν-Ζακ Ρουσώ, 1761.

Πάντα υπάρχει το προσωπικό γούστο. Αυτό έλειπε να μας άρεσαν όλους τα ίδια πράγματα! Αν όμως κάποιος  ισχυρίζεται ότι δεν του αρέσει η D. Lange, ο Bresson, o Picasso, ο Μπετόβεν, ο Ροντέν, o Ελύτης, oποιοσδήποτε “κλασικός καλλιτέχνης ή μεγάλος ποιητής”  (που άφησε το στίγμα του στην τέχνη και στον πολιτισμό μας γενικότερα) τότε μπαίνει το εξής θέμα: έχουμε τη σχετική παιδεία; Έχουμε καταλάβει τι βλέπουμε ή ακούμε;

Όταν η απάντηση είναι “ναι”, τότε φυσικά μπορούμε να μιλήσουμε για τις προσωπικές μας προτιμήσεις ανάμεσά τους. Ακόμη όμως και τότε, καταλαβαίνουμε άνετα τη δύναμη της τέχνης  των δημιουργοών που δεν ταιριάζουν τόσο με την αισθητική μας ή τη φιλοσοφία μας. Διαφορετικά απλά αποδεικνύουμε την αμορφωσιά και την άγνοιά μας!

Αν πω για παράδειγμα: “δεν μου αρέσει ο Μπετόβεν, σιγά τη μουσική του, είναι για το μουσείο…” τότε δεν ξέρω για ποιο πράγμα μιλάω. Θυμάμαι πώς ένοιωσα όταν, 16 χρονών, ένας γείτονας μου εξήγησε τη δομή ενός συμφωνικού έργου του μεγαλύτερου (για μένα) συνθέτη που πέρασε ποτέ. Όταν πρόσεξα μετά τι άκουγα, έπαθα πολιτισμικό σοκ! Τι ομορφιά υπήρχε δίπλα μου κι απλά δεν την είχα αντιληφθεί! Πέταξα όλες τις κασέτες μου, κι άκουγα μέχρι τα 18 μόνο κλασική μουσική. Υπερβολές… Τώρα ακούω τα πάντα! Απλά, θέλω να πω, με έμφαση, ότι η σοβαρή τέχνη (που κρύβει και τον περισσότερο πλούτο για μας) θέλει λίγο εργασία, υπομονή, επιμονή, παιδεία.

Όλα τα σπουδαία πράγματα στη ζωή πρέπει να τα κατακτήσουμε. Αυτό είναι από μόνο του όμορφο και δημιουργικό.  Αυτό επίσης είναι από μόνο του υπεραρκετό για να ασχοληθούμε με μια τέχνη – γιατί ενώ όλοι μας δεν μπορούμε να γίνουμε μεγάλοι καλλιτέχνες, μπορούμε να μάθουμε να απολαμβάνουμε την τέχνη που ψυχαγωγεί, παρηγορεί, δίνει απλόχερα ομορφιά, απαντήσεις και ερωτήματα, την τέχνη που μας κάνει κοινωνούς του καλύτερου που έχει (μαζί με την επιστήμη) να μας δώσει ο πολιτισμός μας, η ίδια η ζωή. (Να βάλουμε και λίγο ηθική στη συνταγή – την ηθική που πηγάζει από την αλληλοσεβασμό και την αλληλεγγύη;).

Αυτό δε σημαίνει ότι θα σνομπάρουμε κάποιο είδος τέχνης (αυτή που συχνά λέμε “εμπορική” και είναι εύκολα προσεγγίσιμη από τον καθένα). Όλα χρειάζονται στη ζωή κι από όλα μπορούμε να κερδίσουμε ως άνθρωποι κι ως καλλιτέχνες (βλ. π.χ. δημιουργούς όπως τον Andy Warhall και τον Tarantino).  Να έχουμε όμως και λίγες απαιτήσεις από τον εαυτό μας για μια διαρκή πρόοδο σε όλα μας τα επίπεδα.

Οι μαθητές φωτογραφίας θα πρέπει να έχουν ζωή με καλλιέργεια και παιδεία. Θα κάνουν έτσι καλύτερες φωτογραφίες – Walker Evans.

Όταν δεν έχεις τη δική σου αισθητική, τότε αναγκαστικά “δανείζεσαι” των άλλων (ακολουθείς σαν πρόβατο θεωρίες, ιδεολογίες, αισθητικές κ.λπ). Όπως λέει και ο Ουμπέρτο Έκο: “Το κύρος ενός έργου τέχνης επηρεάζει την κρίση όλου του κόσμου και το κάνει να το βλέπει ωραίο όχι γιατί φαίνεται ωραίο, αλλά γιατί είναι οικουμενικά δηλωμένο ωραίο.”

Πολλοί θέλουν να περάσουν ότι η τέχνη είναι μια πολυτέλεια, μια διασκέδαση. Η τέχνη είναι κάτι πολύ πιο σημαντικό και γι’ αυτό οι εκάστοτε πολιτικές εξουσίες προσπαθούν να τη χαλιναγωγήσουν και να τη   χρησιμοποιήσουν σαν όπλο, όπως τους συμφέρει. Γιατί έχει πολλή δύναμη. Αλλάζει συνειδήσεις, ανοίγει μυαλά και σε βοηθά να κρατάς και την ταυτότητά σου. Δεν ισοπεδώνειΣουζάνα Βουγιουκλή.

Αν για παράδειγμα οι μόνες φωτογραφίες που έχουμε δει είναι από τις διαφημίσεις στους δρόμους, οι αναμνηστικές των φίλων μας, οι φωτογραφίες καρτ-ποστάλ και ό,τι υπάρχει στο διαδίκτυο (που το 95% δεν είναι κάτι αξιόλογο), τότε πώς θα καταλάβουμε ή θα νιώσουμε μια σπουδαία φωτογραφία;

Τα περισσότερα έργα τέχνης θέλουν μια σχετική καλλιέργεια για να μας συγκινήσουν. Διαφορετικά βλέπουμε ένα πίνακα ζωγραφικής και λέμε ότι τα λουλούδια είναι πιο ωραία στη φύση από ότι τα έκανε ο ζωγράφος… Εκτός θέματος δηλαδή! Και στη συνέχεια, όταν κάποτε βρίσκουμε χρήματα, κτίζουμε τα χειρότερα σπίτια (αχ, αυτοί οι κίονες!), ακούμε φρικτή μουσική δυνατά στο ακριβό μας αυτοκίνητο και επιδεικνύουμε γενικότερα μια κιτς αισθητική που φυσικά την προσέχουν οι άλλοι γύρω μας και μας κοιτάζουν με οίκτο –  ενώ εμείς νιώθουμε σπουδαίοι!

Η παλιά ρήση ότι δεν χωρεί συζήτηση σε θέματα γούστου ίσως να είναι σωστή, αυτό όμως δεν πρέπει να μας κάνει να αγνοήσουμε το γεγονός ότι το γούστο μπορεί να εξελιχθεί. – E.H. Gobrich, Το Χρονικό της Τέχνης.

Όταν όμως έχεις γνώση κάποιων βασικών αριστουργημάτων της τέχνης (όχι μόνο του Δυτικού Πολιτισμού…) μπορείς μετά να αναπτύξεις τη δική σου αισθητική και να κάνεις τις επιλογές σου συνειδητά κι ασυνείδητα (την ίδια στιγμή). Κανείς δεν σου επιβάλλει το γούστο, απλά, για να μιλάς για γούστο, πρέπει να έχεις και κάποιες αναφορές, διαφορετικά μίλα για άλλα πράγματα.

Η φωτογραφία, εξάλλου, έχει πρακτικές που δεν βασίζονται σε καμιά απόλυτη αισθητική, αλλά είναι αποτέλεσμα άλλων επιλογών, όπως η συνήθεια  ή οι δυνατότητες του υπάρχοντος εξοπλισμού. Για παράδειγμα, δεν είναι καθόλου όμορφο ή πρακτικό το φορμά 3:2 του φιλμ (και σαν συνέπεια των αισθητήρων των SLR πλήρους κάδρου) και είναι αποτέλεσμα παλιότερων επιλογών τεχνικής φύσης. Προσωπικά χρησιμοποιώ το 16:9 (ακόμη και το 4:3 των άλλων ψηφιακών μηχανών είναι καλύτερο αισθητικά).

Να προσθέσω εδώ ότι ένα μεγάλο κομμάτι της σύγχρονης τέχνης δεν απευθύνεται στην αισθητική μας, αλλά στο μυαλό μας (βλ. εννοιολογική τέχνη).  Αυτό όμως δεν αναιρεί τα προηγούμενα που είπαμε!

Επίσης, υπάρχουν καλλιτέχνες που συνειδητά δημιουργούν kitsch (κακόγουστες) εικόνες για να πειραματιστούν, να κρίνουν, να ειρωνευτούν ή απλά να επιδοκιμάσουν και να δημιουργήσουν μεγαλύτερη ανοχή κι έτσι να στερήσουν από την αστική τάξη ένα από τα όπλα ελιτισμού και διάκρισης που έχει… Και αν το έργο είναι έξυπνο, τότε αυτό από μόνο του δεν το κάνει όμορφο; Δεν ξέρω, μπορεί!

Καλό είναι κάθε έργο να το κρίνουμε απροκατάληπτα, γιατί παντού μπορεί να βρεις κανείς ενδιαφέρουσες ιδέες και αισθητικές προτάσεις, αλλά (όπως γράφω και παραπάνω) προϋπόθεση είναι να έχεις αναπτύξει μια αισθητική (και μια ηθική) για να μπορείς να παίξει μαζί της. Πρώτα μαθαίνεις να παίζεις κανονικά και σωστά ηλεκτρική κιθάρα, πατώντας πάνω στη ροκ κλασική ιστορία, κι ύστερα την ξεκουρδίζεις, κτυπιέσαι μαζί της και τη σπας πάνω στη συναυλία σου – η παραμόρφωση προϋποθέτει τη μόρφωση!

Να κλείσουμε το κείμενο με λόγια του μεγάλου Βασίλη Ραφαηλίδη: “Επειδή η αισθητική είναι η ηθική του μέλλοντος, επειδή η αισθητική δεν είναι η ηθική του παρόντος, επειδή η ηθική του ελληνικού παρόντος είναι η απάτη, επειδή η αισθητική δεν έχει παρόν εδώ στην Ελλάδα, επειδή στην Ελλάδα παρόν είναι το παρελθόν, επειδή τούτο το παρελθόν δεν έχει μέλλον, επειδή το μέλλον γενικώς είναι αόριστον παντού στον κόσμο πλην της Ελλάδος όπου είναι οριστικόν καθότι θανατερόν, επειδή η τέχνη είναι μια παρηγοριά κι ένα καταφύγιο απ’ τη μιζέρια και την αθλιότητα, επειδή η μιζέρια και η αθλιότητα περίσσεψαν τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα, επειδή η πολιτική στερείται αισθητικής διότι στερείται ηθικής, επειδή πολλοί καλλιτέχνες στερούμενοι ουσιαστικής αισθητικής παιδείας επιχειρούν να ασχοληθούν με την πολιτική για να χάσουν και τη λιγοστή αισθητική παιδεία που είχαν, επειδή θέλουμε να τους προφυλάξουμε απ’ αυτή τη συμφορά, για όλα αυτά τα επειδή και για πολλά άλλα η ενασχόληση με την τέχνη στην Ελλάδα καθίσταται πρόβλημα επείγον.”


Αποσπάσματα σχετικά με το θέμα

Αισθητική: αναφέρεται στην αντίληψη μέσω των αισθήσεων και ως προέκταση στην εκτίμηση ή την κριτική της ομορφιάς ή της τέχνης. Έτσι η “αισθητική” αναφέρεται στα κριτήρια μέσα από τα οποία κρίνουμε ένα έργο τέχνης. Τέτοια κριτήρια περιλαμβάνουν επίσημες συμβάσεις (σύνθεση, τονική ισορροπία κλπ). Η Αισθητική, ως μέρος της φιλοσοφίας, ασχολείται με συστήματα αρχών για την εκτίμηση της ομορφιάς, συμπεριλαμβάνοντας το όμορφο στην τέχνη. Oρισμός από το Liz Wells, Photography, 2006.

Η παλιά ρήση ότι δεν χωρεί συζήτηση σε θέματα γούστου ίσως να είναι σωστή, αυτό όμως δεν πρέπει να μας κάνει να αγνοήσουμε το γεγονός ότι το γούστο μπορεί να εξελιχθεί. – E.H. Gobrich, Το Χρονικό της Τέχνης.

Αν μπορούμε να δώσουμε στα παιδιά μας, στην ηλικία μεταξύ πέντε και δεκαπέντε ετών, τη δυνατότητα εξάσκησης των αισθήσεων πάνω στη μορφοποιητική δομή των υλικών – αν κατορθώσουμε να συνηθίσουμε τα χέρια και τα μάτια τους κι όλα τα αισθητήρια όργανά τους στη δημιουργική επικοινωνία  με τους ήχους και τα χρώματα, στην υφή και στη συγκρότηση, σε μια επικοινωνία με τη φύση σε όλη την ποικιλομορφία της – τότε δεν θα υπάρχει λόγος να ανησυχούμε για την τύχη αυτών των παιδιών σε ένα ολοκληρωτικά μηχανοποιημένο κόσμο. Herbert Read, Πέντε δοκίμια για την τέχνη.

Προσοχή, το κακό γούστο από μόνο του δεν είναι μομφή γι’ αυτόν που στερείται γούστου. Κανείς δεν είναι υποχρεωμένος να έχει, σώνει και καλά, καλό γούστο. Άλλωστε, το καλό γούστο δεν είναι έμφυτη ικανότητα, και συνεπώς πριν αποκτήσει καλό γούστο με την αγωγή, την παιδεία, τη συνήθεια, είχε κατ’ ανάγκην κακό γούστο. Το καλό γούστο γίνεται κιτς, όταν ένας καταφάνερα άσχετος με το αισθητικό γεγονός επιμένει σώνει και καλά να έχει στενές σχέσεις με την τέχνη, ή μάλλον με ότι του προτείνεται σαν τέχνη από ανθρώπους που έχουν κάθε λόγο αν ευρύνουν την πελατεία τους. …Το κιτς προϋποθέτει ένα ψέμα που πλασάρεται, αλλά και εισπράττεται ως αισθητική αλήθεια. Βασίλης Ραφαηλίδης, Στοιχειώδης Αισθητική.

Έχω ακόμη την πεποίθηση ότι μπορούμε να ξεχωρίσουμε τη μαστοριά στην τέχνη, κι αυτή η αναγνώριση δεν έχει μεγάλη σχέση με τις προσωπικές μας προτιμήσεις. Ένα αναγνώστης αυτού του βιβλίου μπορεί να αγαπά τον Ραφαήλ και να αντιπαθεί τον Ρούμπενς, ή και αντιθέτως, αλλά το βιβλίο δεν θα έχει πετύχει το στόχο του αν οι αναγνώστες του δεν αναγνωρίσουν ότι και οι δυο ήταν έξοχοι καλλιτέχνες. E.H. Gobrich, Το Χρονικό της Τέχνης (σελ. 626).

Πέρα όμως από το ωραίο, να μην ξεχνάμε ότι η τέχνη μπορεί να προκαλέσει συγκίνηση και με το άσχημο που δημιουργεί φόβο! Γράφει ο Edmond Burke (Monroe C. Beardsley, Ιστορία των Αισθητικών Θεωριών, σ. 185): Ότι είναι κατάλληλο, με οποιανδήποτε τρόπο, να προκαλέσει τις ιδέες του πόνου και του κινδύνου, δηλαδή ότι είναι με οποιονδήποτε τρόπο τρομερό, ή σχετίζεται με τρομερά αντικείμενα, ή λειτουργεί με τρόπο ανάλογο με τον τρόμο, είναι πηγή του υπέροχου – δηλαδή προκαλεί τη σφοδρότερη συγκίνηση που είναι σε θέση να νιώσει ο νους.

Μια ενδιαφέρουσα εκδοχή της αισθητικής κατάστασης, αντικειμενική και υποκειμενική συγχρόνως (ή γνωστική και συγκινησιακή) από τον Σοπενχάουερ: “όταν λέμε ότι ένα πράγμα είναι ωραίο, δηλώνουμε με αυτό τον τρόπο ότι είναι αντικείμενο της αισθητικής μας θέασης, κι αυτό έχει διπλό νόημα. Αφενός, σημαίνει ότι η θέα τού πράγματος μάς κάνει αντικειμενικούς, δηλώνει ότι όταν το ατενίζουμε δεν έχουμε πια συνείδηση των εαυτών μας ως ατόμων, αλλά ως καθαρών άθελων υποκειμένων της γνώσης, αφετέρου, σημαίνει ότι αναγνωρίζουμε στο αντικείμενο όχι το επί μέρους πράγμα, αλλά μια Ιδέα.” – Monroe C. Beardsley, Ιστορία των Αισθητικών Θεωριώv (σ. 257).

Πηγές

  1. E.H. Gobrich, Το Χρονικό της Τέχνης
  2. Βασίλη Ραφαηλίδης,  Στοιχειώδης Αισθητική
  3. Cynthia Freeland, Μα αυτό είναι τέχνη;  (για μια κατανόηση τι θεωρείται σήμερα τέχνη)
  4. Monroe C. Beardsley, Ιστορία των Αισθητικών Θεωριώv
  5. Θεοδόσης Πελεγρίνης, Εισαγωγή στην Φιλοσοφία
  6. Herbert Read, Πέντε δοκίμια για την τέχνη
  7. Φωτογραφικό Είδωλο, τεύχος 21, “Αισθητική και Φωτογραφία”, 2005

  • Στην κορυφή της σελίδας: Δείπνο στους Εμμαούς – Καραβάτζιο, 1601

Aρθρογράφος

Aνδρέας Κατσικούδης

Aνδρέας Κατσικούδης

Έχει σπουδάσει στο Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης. Σπούδασε επίσης φωτογραφία και παρακολούθησε μαθήματα κινηματογράφου και σεμινάρια πάνω στην ιστορία της τέχνης και τη δημιουργικότητα. Διδάσκει φωτογραφία από το 2005 και κινηματογράφο από το 2011. Αυτή την περίοδο είναι στην επεξεργασία της πρώτης του ταινίας μεγάλου μήκους - ένα ντοκιμαντέρ για τη φωτογραφία και τους φωτογράφους. Στον ελεύθερό του χρόνο παίζει ηλεκτρικό μπάσο και τρέχει μαραθώνιους.

Θέλετε να σας ενημερώνουμε προσωπικά;
   

Συνεχίζοντας να χρησιμοποιείτε την ιστοσελίδα, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Περισσότερες πληροφορίες.

Οι ρυθμίσεις των cookies σε αυτή την ιστοσελίδα έχουν οριστεί σε "αποδοχή cookies" για να σας δώσουμε την καλύτερη δυνατή εμπειρία περιήγησης. Εάν συνεχίσετε να χρησιμοποιείτε αυτή την ιστοσελίδα χωρίς να αλλάξετε τις ρυθμίσεις των cookies σας ή κάνετε κλικ στο κουμπί "Κλείσιμο" παρακάτω τότε συναινείτε σε αυτό.

Κλείσιμο